Αυτισμός και η Θεωρία του Νου

aytismos-kai-i-theoria-toy-noy

Οι περισσότεροι από εμάς ενδιαφέρονται για τις λιγότερο προφανείς πλευρές στη συμπεριφορά των ανθρώπων.

Όταν επιθυμούμε να γνωρίσουμε έναν άνθρωπο, αυτό που πραγματικά θέλουμε είναι να γνωρίσουμε την εσώτερη πλευρά του. Σκέψεις, πεποιθήσεις, επιθυμίες, στόχοι και όνειρα.

Όταν κάποιος κοιτάζει το ρολόι του, θέλει να μάθει την ώρα, έχει καθυστερήσει σε ένα ραντεβού ή απλά βαριέται με τη συζήτηση; Αν ένας κυνηγός ρίξει με το όπλο του σε έναν φίλο στη διάρκεια ενός κυνηγετικού ταξιδιού, είχε πρόθεση να το κάνει από εκδίκηση ή απλά πέρασε τον φίλο του για ελάφι; Γιατί ο Ρωμαίος αυτοκτόνησε ενώ η Ιουλιέτα δεν ήταν πραγματικά νεκρή;

Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν έναν μηχανισμό για να απαντήσουν σε αυτά τα ερωτήματα. Βγάζουν λογικά συμπεράσματα με βάση την ψυχολογική και γνωστική κατάσταση του ατόμου. Αυτό ονομάζεται «θεωρία του νου».

Με βάση τη γνωστική επιστήμη, το πιο κοινό μέτρο σύγκρισης στη θεωρία του νου είναι το έργο της ψευδούς πεποίθησης. Το έργο αυτό αποτελεί την πιο απλή εκδοχή των παραπάνω ερωτημάτων (ρολόι, κυνηγός, Ρωμαίος και Ιουλιέτα).

 

Για παράδειγμα:

i-theoria-toy-noyΈνα παιδί προσχολικής ηλικίας ακούει μια ιστορία με δύο χαρακτήρες: την Σάλι και την Άννα. Λέμε στο παιδί ότι η Σάλι έχει μια μπάλα. Βάζει την μπάλα σε ένα καφέ καλάθι και βγαίνει έξω στον κήπο. Με τη σειρά της, η Άννα παίρνει την μπάλα από το καλάθι και παίζει μαζί της μέσα στο σπίτι. Μόλις τελειώσει το παιχνίδι, βάζει την μπάλα σε ένα πράσινο κουτί. Η Σάλι επιστρέφει στο σπίτι για να πάρει την μπάλα της.

Σε αυτό το σημείο, ρωτάμε το παιδί: “Που θα ψάξει η Σάλι για την μπάλα της;”

Ξέρουμε πως η Σάλι θα ψάξει για την μπάλα της στο καφέ καλάθι. Την έβαλε στο καφέ καλάθι και θεωρεί πως βρίσκεται ακόμη εκεί. Τα παιδιά ηλικίας 5 χρόνων μπορούν και φτάνουν στο ίδιο συμπέρασμα περνώντας αβίαστα το τεστ της ψευδούς πεποίθησης. Αλλά ένα παιδί στα 3 του χρόνια δεν σκέφτεται το ίδιο.

Μικρότερα σε ηλικία παιδιά δίνουν σταθερά την αντίθετη απάντηση; περιμένουν πως η Σάλι θα ψάξει για την μπάλα της στο πράσινο κουτί, εκεί που πραγματικά βρίσκεται.

Το παιδί στην ηλικία των 3 χρόνων δεν μπορεί να λάβει υπόψη την εσφαλμένη αντίληψη της Σάλι στην προσπάθειά του να προβλέψει τη συμπεριφορά της. Παρόμοια, το παιδί στην περίπτωση του Ρωμαίου και της Ιουλιέτας προβλέπει πως ο Ρωμαίος δεν θα προβεί σε αυτοκτονία αφού η Ιουλιέτα δεν είναι πραγματικά νεκρή.

 

Εξελικτική Θεωρία

Τα παραπάνω αποτελέσματα φανερώνουν πως η θεωρία του νου αναπτύσσεται μεταξύ της ηλικίας των 3 και 5 χρόνων. Τα τρίχρονα παιδάκια φαίνεται πως δεν κατανοούν σε βάθος το πώς η εκάστοτε γνωστική κατάσταση του ατόμου επηρεάζει και τις πράξεις του. Αντίθετα, συμπεραίνουν αντιδράσεις και συμπεριφορές με βάση την κατάσταση του πραγματικού κόσμου.

Ωστόσο, υπάρχουν κάποιες εντυπωσιακές εξαιρέσεις στο χρονικό πλαίσιο αυτής της εξελικτικής διαδικασίας.

Τα παιδιά με αυτισμό ή σύνδρομο Άσπεργκερ δεν μπορούν εύκολα να αναλογιστούν το πώς μπορεί να σκέφτεται ένα άλλο άτομο. Η συμπερασματική αυτή σκέψη δεν προκύπτει με τον ίδιο και αβίαστο τρόπο που προκύπτει στα νευροτυπικά άτομα. Η δυσκολία κατανόησης της σκέψης του άλλου αναδύεται στην εκτέλεση ενός έργου ψευδούς πεποίθησης.

Το 1985 αναφέρθηκε για πρώτη φορά από τους Simon Baron-Cohen, Alan Leslie και Uta Frith πως τα παιδιά με αυτισμό αποτυγχάνουν συστηματικά στο έργο της ψευδούς πεποίθησης.

Αντίθετα, παιδιά με σύνδρομο Down εκτελούν το έργο παρά το χαμηλότερο δείκτη νοημοσύνης συγκριτικά με εκείνον των παιδιών στο φάσμα του αυτισμού. Έκτοτε, η θεμελιώδης αυτή ανακάλυψη έχει αναπαραχθεί σε αρκετές περιπτώσεις.

Με βάση τις παραπάνω παρατηρήσεις, οι συγγραφείς κατέληξαν στο ότι ο αυτισμός οδηγεί σε μια συγκεκριμένη καθυστέρηση στην ανάπτυξη της θεωρίας του νου.

Η ιδέα περί σύνδεσης αυτισμού και κοινωνικών δυσκολιών δεν ήταν νέα. Όταν πρώτος ο Kanner αναγνώρισε τον αυτισμό σαν μια αναπτυξιακή διαταραχή (δεκαετία ‘40), τα χαρακτηριστικά συμπτώματα της διαταραχής περιελάμβαναν δυσκολίες στην επικοινωνία και την κοινωνική αλληλεπίδραση. Η φρέσκια πλευρά της έρευνας του 1985 αφορούσε στην πρόταση για τα βαθύτερα αίτια αυτών των δυσκολιών.

Στην πάροδο των χρόνων, έχουν προκύψει ποικίλες πιθανές εξηγήσεις σχετικά με την περιορισμένη κοινωνική αλληλεπίδραση στον αυτισμό. Δυσκολεύεται ένα παιδί με αυτισμό να ερμηνεύσει το προφανές κομμάτι της συμπεριφοράς του ατόμου όπως εκφράσεις ή κινήσεις του σώματος; Αντιδράει συναισθηματικά στους άλλους ανθρώπους με τρόπο πέρα του τυπικού;

Οι συγγραφείς ήταν οι πρώτοι που εισηγήθηκαν μια εναλλακτική πρόταση γνωστικού περιεχομένου. Τα παιδιά με αυτισμό δυσκολεύονται ειδικά στην ερμηνεία της σκέψης και της ψυχολογικής κατάστασης του ατόμου (και όχι της αισθητής του παρουσίας – γλώσσα του σώματος κτλ.)

Ωστόσο, η αδυναμία εκτέλεσης του έργου της ψευδούς πεποίθησης δεν αποτελεί και αδιαμφισβήτητη απόδειξη μιας συγκεκριμένης καθυστέρησης στην ανάπτυξη της θεωρίας του νου. Τα παιδιά στο φάσμα του αυτισμού πιθανώς αποτυγχάνουν στο έργο και για άλλους λόγους.

Για παράδειγμα, η επιτυχία στο έργο προϋποθέτει πως το παιδί θα ασκήσει εξεζητημένο έλεγχο στις παρορμήσεις του. Το παιδί πρέπει να αντισταθεί στην επιθυμία του να δείξει το πράσινο κουτί, δηλαδή εκεί που η μπάλα βρίσκεται πραγματικά. Όταν εκδόθηκε η έρευνα, πολλοί επιστήμονες θεώρησαν πως ίσως αυτός είναι ο λόγος που τα παιδιά με αυτισμό δεν εκτελούν σωστά τα έργα της ψευδούς πεποίθησης.

 

Δύσκολα Έργα

Για να εξετάσουμε σωστά αυτή την εναλλακτική, θα πρέπει να βρούμε ένα εξίσου δύσκολο έργο που όμως δεν μας επιβάλλει να φανταστούμε τι μπορεί να σκέφτεται το άλλο άτομο. Αν τα παιδιά στο φάσμα του αυτισμού αποτύχουν και σε αυτό το έργο, τότε η αδυναμία να εκπληρώσουν το έργο της ψευδούς πεποίθησης μπορεί και να μην αποτελεί σύμπτωμα ελλειμματικής εξέλιξης στη θεωρίας του νου.

Το 1990, η Debbie Zaitchik εισήγαγε ένα ελεγχόμενο έργο με τις παραπάνω ιδιότητες: η ιστορία με την ψευδή φωτογραφία. Σε αυτό το έργο, αφού η Σάλι βάλει την μπάλα στην αρχική της θέση στο καφέ καλάθι, βγάζει μια φωτογραφία polaroid. Τότε, η Άννα μεταφέρει την μπάλα στη δεύτερη τοποθεσία, στο πράσινο κουτί. Ζητάμε, λοιπόν, από το παιδί πριν ακόμη δει τη φωτογραφία, να προβλέψει που θα βρίσκεται η μπάλα στη φωτογραφία.

Οι Baron-Cohen και Leslie σύντομα χρησιμοποίησαν το έργο της ψευδούς φωτογραφίας για να τεστάρουν τη θεωρία τους για τον αυτισμό. Σε διαφορετικές έρευνες με ξεχωριστές ομάδες παιδιών, και οι δύο παρουσίασαν το ίδιο αποτέλεσμα: τα παιδιά στο φάσμα του αυτισμού αποτυγχάνουν στο έργο της ψευδούς πεποίθησης αλλά παρουσιάζουν επιτυχία στο έργο της ψευδούς φωτογραφίας. Επομένως, η αρχική υπόθεση πως ο αυτισμός συνδέεται με τη θεωρία του νου είχε πλέον αντίκρισμα.

Αν και τα παιδιά με αυτισμό φαίνεται πως διαθέτουν τα απαραίτητα λογικά και γνωστικά εφόδια να περάσουν το τεστ με την ψευδή φωτογραφία, και πάλι παρουσιάζουν αδυναμία στο έργο ψευδούς πεποίθησης, κάτι που συνδέεται συγκεκριμένα με τη θεωρία του νου.

Φυσικά, υπάρχουν πολλά αναπάντητα ερωτήματα. Δεν αποτυγχάνουν όλα τα άτομα με αυτισμό στο έργο ψευδούς πεποίθησης. Με εξάσκηση και την πάροδο του χρόνου, πολλοί μαθαίνουν να κάνουν τις σωστές προβλέψεις όσον αφορά τις ενέργειες άλλων ανθρώπων.

Μήπως η ελλειμματική αυτή εξέλιξη στη θεωρία του νου είναι και ένα προσωρινό χαρακτηριστικό του αυτισμού; Ή τα άτομα στο φάσμα του αυτισμού έχουν βρει τρόπους να αντισταθμίσουν αυτή τους την αδυναμία;

Και πιο γενικά, αν οι ελλείψεις στη θεωρία του νου εξηγούν τις αδυναμίες στην κοινωνική αλληλεπίδραση, πως προκύπτουν αυτές οι ελλείψεις; Ο αυτισμός είναι μια νευρολογική διαταραχή με βάση στη γενετική. Τα αίτια είναι ποικίλα όπως και οι γενετικές βάσεις από τις οποίες προκύπτει η διαταραχή. Γιατί, όμως, όλα οδηγούν σε μια κοινή συνέπεια όσον αφορά τη θεωρία του νου;

Αυτά τα ερωτήματα αποτελούν και το κληροδότημα της ερευνητικής εργασίας των Baron-Cohen, Leslie και Frith.

 

Πηγή: 1985 paper on the theory of mind, by Rebecca Saxe, SFARI (Simons Foundation Autism Research Initiative)

koritsaki_transparent backgroundΜέτρο μας η εξέλιξή σας.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s